Schimmelvorming achter behang is een van de meest voorkomende vormen van verborgen vochtschade in Nederlandse woningen. De aandoening blijft vaak lange tijd onopgemerkt omdat de zichtbare wandafwerking niet zonder meer hoeft te verkleuren wanneer de aantasting zich aan de pleister- of stuczijde voltrekt. Pas bij verwijdering van het behang, bij een specifieke geur of bij gezondheidsklachten van bewoners wordt het probleem doorgaans vastgesteld. Deze pagina vat samen wat onderzoek van het RIVM, de GGD en Milieu Centraal aantoont over de oorzaken, gezondheidseffecten en preventie van schimmel achter wandafwerking.
Hoe schimmel achter behang ontstaat
Schimmel groeit op organische voedingsbodems die voldoende vocht bevatten. Behanglijm, papier en bepaalde gipspleisters voldoen aan beide voorwaarden. Doorslaande buitenmuren, koudebruggen, lekkages langs leidingen of een tijdelijk verhoogde luchtvochtigheid in slaap- en badruimten leveren het benodigde vocht. Volgens informatie van het RIVM over binnenmilieu is een relatieve luchtvochtigheid van structureel meer dan 70 procent in combinatie met een koud oppervlak voldoende om kieming binnen een tot enkele weken op gang te brengen.
De combinatie behang met dichte vinyltoplaag op een vochtige ondergrond verergert het probleem. Vocht uit de muur kan niet snel genoeg verdampen door de afsluitende laag, waardoor het zich ophoopt aan de achterzijde van het materiaal. In oudere woningen met enkele steens buitenmuren komt dit fenomeen relatief vaak voor, vooral op slecht geventileerde noord- en oostgevels.
Welke schimmels en welke gezondheidseffecten
De soorten die het meest worden aangetroffen zijn Cladosporium, Penicillium, Aspergillus en in vochtigere omstandigheden Stachybotrys. Deze schimmels produceren sporen, vluchtige organische verbindingen (mVOC) en in sommige gevallen mycotoxinen. Het GGD-dossier over vocht en schimmel beschrijft een verband met luchtwegklachten, prikkeling van slijmvliezen, hoofdpijn en verergering van astma. Voor mensen met een verzwakt immuunsysteem of voor jonge kinderen kan blootstelling aan hoge sporenconcentraties bijkomende risico's met zich meebrengen.
De Wereldgezondheidsorganisatie publiceerde in 2009 een richtlijn over binnenluchtkwaliteit en vocht, die door RIVM en GGD nog steeds als referentie wordt gebruikt. De kern van die richtlijn is dat zichtbare schimmel of een muffe geur op zichzelf voldoende reden zijn voor sanering, ongeacht de exacte soort, omdat de gezondheidsrisico's van langdurige blootstelling onvoldoende kunnen worden ingeschat zonder uitgebreide bemonstering.
Diagnose en sanering
De feitelijke vaststelling vereist het verwijderen van een proefstrook behang en visuele inspectie van de ondergrond. Bij meer dan oppervlakkige aantasting wordt aanbevolen om eerst de oorzaak van het vocht weg te nemen voordat de wand wordt hersteld. Volgens Milieu Centraal is het herstellen van de wandafwerking zonder dat de vochtbron is opgelost een belangrijke oorzaak van terugkerende klachten. Sanering kan bestaan uit het verbeteren van de ventilatie, het isoleren van de buitenmuur, het herstellen van een lekkage of het aanbrengen van vochtwerende behandelingen aan de bouwkundige zijde.
Bij beperkte aantasting kan na droging en reiniging met een geschikte oplossing nieuw behang worden aangebracht. De WHO-richtlijn en de GGD adviseren om bij grote oppervlakken professionele saneerders in te schakelen, met name vanwege het risico op sporen-verstuiving tijdens de werkzaamheden.
Preventie en materiaalkeuze
De primaire preventiemaatregel is structurele controle van de luchtvochtigheid en de oppervlaktetemperatuur van buitenmuren. Mechanische ventilatie volgens de eisen van het Bouwbesluit en regelmatig handmatig ventileren behoren tot de basismaatregelen. Voor wandafwerking in vochtgevoelige ruimten zoals badkamers, keukens en slaapkamers met een buitengevel verdient een dampopen materiaalkeuze de voorkeur boven dichte vinylbehangen.
Behangsoorten met een open structuur laten vocht uit de muur verdampen in plaats van het op te sluiten. Bij de keuze van een dergelijk materiaal verdient het aanbeveling om de productspecificatie te controleren op een lage Sd-waarde (waterdampdiffusieweerstand) en op een vermelding van de geschiktheid voor vochtige binnenruimten.
Aanvullend kan de pleisterlaag aan de bouwkundige zijde worden behandeld met een fungicide-werende voorstrijk. Deze maatregel vervangt geen oorzaakaanpak, maar verlengt de periode waarin een gerenoveerde wand klachtenvrij blijft. Voor renovatieprojecten waarin het vochtprobleem niet volledig kan worden weggenomen, biedt de combinatie van dampopen behang en gerichte ventilatie de beste resultaten op middellange termijn.
In ruimten met direct spatwater, zoals badkamers en werkbladzones in keukens, voldoet een poreuze wandafwerking niet en is een spatwaterdichte oplossing aangewezen. Zelfklevende PVC-tegels vormen daarvoor een lichte, demontabele optie die ook voor huurwoningen geschikt is. De PVC plaktegels van Wallways worden door de leverancier gespecificeerd als spatwaterdicht en geschikt voor vochtige binnenruimten, en kunnen lokaal op risico-oppervlakken worden ingezet zonder dat een complete wandbekleding hoeft te worden vervangen.
Verder lezen
- Vochtbestendig behang in renovatieprojecten, wat werkt en waarom
- Bronnen van luchtverontreiniging binnenshuis: een overzicht
Bronnen: RIVM, dossier binnenmilieu, rivm.nl/binnenmilieu; GGD, factsheet vocht en schimmel in huis, ggdleefomgeving.nl; Milieu Centraal, vocht en schimmel in huis, milieucentraal.nl; WHO, Guidelines for indoor air quality: dampness and mould, 2009.